Jakuci
kiedy. Sacha
Liczebność ogółem
456000
Regiony zamieszkania
382000 Jakucja (Rosja)
456000 Rosja
Język
jakucki
Religie
prawosławie, szamanizm, ateizm
Pokrewne grupy etniczne
Ludy tureckie
Jakuci (określenie własna: Sacha) - naród turecki zamieszkujący rosyjską Jakucję w środkowej Syberii.
Spis treści
//
Zamieszkiwanie
Jakuci zamieszkują głównie Jakucję, położoną na środkowej Syberii. Najwięcej z nich mieszka w relatywnie gęsto zaludnionych dolinach środkowej Leny tudzież Ałdanu i Wiluju. Niektórzy przedstawiciele tego narodu żyją również na terenach położonych w wyższym stopniu na północ, i atoli obszary te zajmują powierzchnię większą aniżeli doliny rzeczne, numer ludności z racji trudnych warunków klimatycznych jest niewielka.
Obszary zamieszane przez Jakutów to przede wszystkim tajga, z wyjątkiem północnej tundry.
Liczebność
W 2002 r. Federację Rosyjską zamieszkiwało 456.000 Jakutów, z czego w Jakucji - 382.000. Pozostali żyli na terenach ościennych, głównie w obwodzie amurskim, obwodzie magadańskim, Ewenkijskim Rejonie Municypalnym i in.
Język
Jakuci używają języka jakuckiego, należącego do języków turkijskich. Na dyskurs ów podstawowy działanie wywarły języki sąsiednich ludów tunguskich, a przede wszystkim w największym stopniu języki mongolskie i w nowszych czasach - dyskurs rosyjski.
Język jakucki co do jednego z językiem dołgańskim tworzy osobną grupę w rodzinie turkijskiej.
Zobacz więcej w osobnym artykule: Dyskurs jakucki.
Historia
Najwcześniejsze ślady człowieka w Jakucji pochodzą z wczesnego paleolitu. Wobec wieloma względami Jakuci różnią się od sąsiednich mieszkańców Syberii. Ich mowa wypada do ałtajskiej rodziny, zaliczanej do języków północnotureckich. Co więcej, Jakuci byli pierwotnie hodowcami, w toku kiedy ich sąsiedzi zajmowali się łowiectwem i rybołówstwem. Z tych powodów, tradycyjna projekt o pochodzeniu Jakutów mówi, że przybyli znad jeziora Bajkał w X-XIII wieku. Mieli się zginać z tureckich stepowych plemion z gór Ałtaj zaś tubylczych syberyjskich ludów, przede wszystkim Ewenów i Ewenków. W ostatnim czasie rosyjscy badacze, gdy Okladnikow i Tukarew stwierdzili, iż nie bacząc na niemożności wykluczenia południowych elementów, rasowe i językowe dowody wskazują, iż Jakuci to osiadły gmin obszaru środkowej Leny.
W latach dwudziestych siedemnastego wieku Jakucja została zaanektowana przez Rosję i przez zupełny XVIII w. strefa służył jak kontakt tranzytowa i główna marszruta prowadząca do zajmowanych ziem syberyjskich. Federacja rosyjska nałożyła na Jakutów jasak (haracz w naturze, przeważnie w postaci futer) i wysłała w tamtym miejscu liczne wojska, które musiały pacyfikować kolejne powstania. Te walki i liczne choroby przynoszone przez Rosjan doprowadziły do znacznego uszczuplenia populacji Jakutów. Wielu uciekło, migrując w przyszłości na świtanie. Rosyjscy osadnicy zaczęli wprowadzać się na ziemiach Jakutów w drugiej części XVIII w., podczas gdy Katarzyna II Wielka zajmowała kolejne wschodnie tereny (Kamczatkę, Półwysep Czukocki, Aleuty, Alaskę). Nie zważając na to przez długi okres Rosjanie nie stanowili dużego odsetka miejscowej populacji. W XIX w. Jakucja stała się miejscem karnego zesłania i zaczęli się w tamtym miejscu pojawiać polityczni zesłańcy (również Polacy). Innymi wydarzeniami, które odmieniły żywot mieszkańców, były: ufundowanie łączności pocztowej, objawienie złóż złota, budowa Kolei Transsyberyjskiej zaś bieg handlu rzecznego na rzece Lenie (która, choć przez pół roku zamarznięta, jest po dziś doba najpewniejszą linią komunikacyjną w kraju). W Jakucji aktywnie działali prawosławni misjonarze i na początku XIX w. wszyscy ludzie zostali zarejestrowani w charakterze prawosławni, choć nie doprowadziło to do zaniku religijnych pragmatyk ludowych.
Wraz z ustanowieniem władzy radzieckiej, w 1919 roku Jakuci otrzymali autonomię - w ramach Rosyjskiej utworzona została Jakucka Autonomiczna Socjalistyczna Rzeczpospolita Radziecka. Podzielona kobieta była na mniejsze obwody zamieszkiwane przez Ewenów, Ewenków i Jukagirów. Jakuci byli najliczniejszą grupą etniczną w regionie i asymilowali mnóstwo sąsiadujących grup, a chociażby etnicznych Rosjan (Jakutjanie - Rosjanie, którzy przyjęli jakuckie zwyczaje, Kołymczanie - Rosjanie, którzy przyjęli zwyczaje i dyskurs). Chamstwo Jakutów w 1926 r. wynosiła 235 000 i była nadzwyczaj nierównomiernie rozmieszczona. Dziewięćdziesiąt odsetek populacji żyło w centralnych regionach - dawnych okręgach Jakuck i Wilujsk. Trzecia gromada - z regionu Olekminska była nieco zrusyfikowana. Jakuci cieszyli się względną swobodą do 1928 roku, jak to Stalin zaczął wpajać ideę kolektywizacji. Dziesiątki tysięcy Jakutów zginęły i nie wcześniej w latach sześćdziesiątych ich tłum osiągnęła kondycja sprzed kolektywizacji. W 1991 roku Jakucja proklamowała swą niezawisłość jak Rzeczpospolita Jakucka, co wprawdzie nie pociągnęło za sobą żadnych praktycznych skutków - obrębek pozostał autonomiczną republiką rosyjską.
Reżim i gospodarka
Jakutów i ich sąsiadów w najwyższym stopniu różniły kwestie ekonomiczne - Jakuci przede wszystkim zajmowali się hodowlą koni i bydła. ów pastoralizm przyczynił się do zachowania na wpół nomadzkiego stylu życia. Jakuci przemieszczali się para chłosta w roku między zimowymi a letnimi obozami, a ich siedliska były porozrzucane na dużym obszarze. Zimowy obóz składał się z dwóch - trzech warstewka o populacji u dołu dwudziestu mieszkańców. Letnie obozy były nieznacznie większe. Jurta - główny klasa mieszkania - była konstrukcją na kwadratowym planie o stożkowym dachu. Entuzjazm wg wierzeń religijnych pełnił istotną funkcję w mieszkaniach - chronił rodzinę, tym samym kominek było wiecznie centralnym punktem w domostwie.
Rybołówstwo było drugą z najważniejszych gałęzi jakuckiej ekonomii. Polowano przede wszystkim na rzecz futer. Uprawa roli wprowadzili Rosjanie w XIX w., wszak w życiu nie było przede wszystkim praktykowane. Dieta Jakuta składała się głównie z nabiału, po pewnym czasie z ryb, na trzecim miejscu były jarzyny, na ostatnim mięso.
Przed nawiązaniem kontaktów z Rosjanami Jakuci żyli w ustroju rodowym. Dzielili się na liczne podgrupy zwane d’on czy też ajmak, które były ze sobą w stale wrogich stosunkach, co prowadziło do licznych wojen. Klanom (było ich naokoło 80) przewodziła ustrój arystokratyczny - tojoni, którzy byli jednocześnie przywódcami wojskowymi. Tojoni byli bogaci i mieli liczne stada, zatrudniali pracowników i niewolników zaś zależnych od siebie członków klanu.
Pierwotnym modelem rodzinnym była ród nuklearna. Małżeństwa były zwykle monogamiczne, choć na początku XIX w. zamożniejsi praktykowali poligamię. Ta stan była przyczyną powstania błędnego wyobrażenia o klanach matrialinearnych. Klany jakuckie były bez wątpienia patrylinearne, choć dzielone na mniejsze podgrupy. Te podpodziały wywodziły się z istnienia jednego przodka, pomimo tego różnych jego żon.
Klany utrzymywały się do czasów rewolucji bolszewickiej w formie jednostek administracyjnych. Ktokolwiek rodzina tworzył społeczeństwo zwaną aga-usa. Członkowie wybierali starszyznę i powoływali radę. Następujący szereg organizacji to naslegi, a rząd potem - ulus. Ktokolwiek rząd proch swoją radę i wybieraną w drodze głosowania starszyznę.
Wierzenia
Jakuci, równie podczas gdy inne rdzenne ludy Syberii wyznawali szamanizm. Czarownik był pośrednikiem w kontaktach z duchami. Odgrywał on ważną rolę mediatora między ludźmi, bóstwami i duchami. Przekazywał zarówno różnorakie prośby kierowane przez ludzi do sił pozaziemskich, kiedy i wolę rządzących światem istot nadprzyrodzonych. Szamanem mógł być zarówno mężczyzna gdy i świniarka, choć te ostatnie podług Jakutów miały z natury większą rozmiar. Pojawienie się choroby nerwowej było znakiem, iż podmiot została wybrana przez duchy. Głównymi obowiązkami szamana było kuracja i profilaktyka katastrofom, pełnił także funkcję kapłana. Kowale byli uważani za związanych z szamanami i również mogli uzdrawiać choroby natomiast użyczać porad i wygłaszać przepowiednie. Wierzono, iż kowale mają rozmiar większą aniżeli duchy, bowiem te boją się dźwięku kutego żelaza.
Tradycje wierzeniowe ludów Syberii są nadzwyczajnie trwałe. Mimo nie całkiem 400-letniego panowania Rosjan Jakuci zachowali identyczność kulturową i etniczną a dodatkowo mnogość elementów tradycyjnych wierzeń. Do dziś funkcjonuje świąteczno-rytualny rozdzielenie syberyjskiej przestrzeni. Syberia rządzi się swoistymi prawami tubylczej konceptualizacji świata. Na rzecz obcych te zasady nieczęsto bywają zrozumiałe. Pokłonić się duchom tajgi azaliż tundry to, głównie na rzecz starszych - ceremonia. Rdzenny mieszkaniec nie przekroczy granicy, którą wskazali szamani nie oddawszy honorów Baaj Baajanowi - duchowi tajgi. Wedle wierzeń Jakutów i wielu innych ludów Syberii kosmos dzieli się na trzy światy: górny (raj), centralny (grunt) i spodni (arkosolium). Świat górny jest siedzibą duchów dobrych, niższy zmarłych i duchów nieżyczliwych człowiekowi, i grunt (centralny) jest miejscem dokąd przebywają zasoby siły roboczej, zwierzęta i duchy, zarówno dobre podczas gdy i złe. Łącznikiem między trzema światami bywa “kosmiczne drewno”, “mityczna ciek” bądź “kolumna świata” wykorzystywane w kontaktach szamana z duchami i bóstwami.
W XIX wieku Jakuci zostali formalnie nawróceni na ortodoksja, niemniej jednak tradycyjne religia w dużej części zostały zachowane, czemu sprzyjało rozrzut osadnictwa i będący następstwem z tego konkretny pozbawienie kontaktu z duchownymi chrześcijańskimi. Skądinąd działalność polityczna ateizacyjna z okresu ZSRR w większym stopniu eliminowała wpływy chrześcijańskie, aniżeli szamanistyczne.
Obecnie odradzająca się identyczność narodowa powoduje restytucja w stronę tradycyjnych wierzeń, oraz sprzyja temu gra polityczna państwowa; m.in. obchodzone przez Jakutów wolny dzień przesilenia letniego (21/22 czerwca) jest w Jakucji dniem wolnym od pracy.
Współczesna Jakucja
Obecnie wchodąca w zawartość Federacji Rosyjskiej Jakucja zajmuje powierzchnię ok. 3.103,2 tys. km², a jej populacja wynosi 950 tys. (pozycja na 2002 rok kalendarzowy), z czego Jakuci stanowią 34%, Rosjanie - 50% a 16% - pozostałe narody, zarówno rdzenne (podczas gdy Ewenkowie, Ewenowie azaliż Jukagirzy), gdy napływowe (podczas gdy Ukraińcy i Tatarzy). Stolicą jest Jakuck.
Zobacz też
- Gawriła Ksenofontow
- Dołganie
Zobacz więcej w osobnym artykule: Jakucja.
Kategorie: Narody Federacji Rosyjskiej • Ludy Azji • Jakucja
